Ռուսաստանի արտաքին քաղաքականության նոր հայեցակարգը․ ի՞նչ պետք է իմանա Հայաստանը - Mediamax.am

Ռուսաստանի արտաքին քաղաքականության նոր հայեցակարգը․ ի՞նչ պետք է իմանա Հայաստանը
34638 դիտում

Ռուսաստանի արտաքին քաղաքականության նոր հայեցակարգը․ ի՞նչ պետք է իմանա Հայաստանը


Ռուսաստանի արտաքին քաղաքականության նոր հայեցակարգը հրապարակվել է 2023 թվականի մարտի 31-ին։ Հատկանշական է, որ ՌԴ ԱԳՆ-ն  դեռ 2022 թվականի սկզբին պատրաստել էր նորացված հայեցակարգի նախագիծը։ Հավանաբար, Ուկրաինայում հակամարտության բռնկումը և դրա հետևանքները ճշգրտումներ են մտցրել փաստաթղթում։ Նոր հայեցակարգի հիմնական փոփոխությունները հասկանալու համար անհրաժեշտ է համեմատել այն նախորդ հրատարակության հետ, որը հրապարակվել է 2016 թվականին։ Կարող ենք առանձնացնել հետևյալ կարևոր փոփոխությունները, որոնք արդիական են Հայաստանի համար։

Տարածաշրջանային առաջնահերթությունների հիերարխիա․ առաջին իսկ հայեցակարգից սկսած, որը հրապարակվել է 1993 թվականին, ԱՊՀ-ն Ռուսաստանի համար եղել է առանցքային տարածաշրջանային առաջնահերթություն։ Բոլոր հինգ հասկացությունների ընթացքում այս շարունակականությունը պահպանվել է։ Եվ նոր հայեցակարգը բացառություն չէ: Սակայն այս շրջանն առաջին անգամ անվանվում է «մոտակա արտասահման»։ «Հետխորհրդային տարածք» հասկացությունը դուրս է եկել շրջանառությունից։ Մի կողմից, կարող է թվալ, որ սա փոխարինում է այդ ձևակերպմանը։ Միևնույն ժամանակ, հայեցակարգն ավելի է նկարագրում եվրասիական մայրցամաքում ինտեգրման ապագա գործընթացը։ ԱՊՀ տարածքի դիտարկումը «հետխորհրդային» տարածաշրջանի կոնտեքստից դուրս, հավանաբար, պետք է դրական ազդեցություն ունենա այլ կազմակերպությունների շրջանակներում տարածաշրջանային համագործակցության զարգացման վրա։

Հակամարտությունների կարգավորում. 2016 թվականի նախորդ հրատարակությունում առանձին մատնանշվել են Մերձդնեստրում և Լեռնային Ղարաբաղում հակամարտությունների կարգավորման մոտեցումները։ Նոր հրատարակության մեջ երկու նկարագրություններն էլ անհետացել են։ Այսինքն՝ Ռուսաստանը հրապարակավ չի առաջարկում հակամարտությունների կարգավորման իր մոտեցումները/իր տեսլականը։ Անհետացել է նաև Արևմուտքի (մասնավորապես՝ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի) մասնակցությամբ հակամարտությունն ինստիտուտների շրջանակներում լուծելու հնարավորության մասին ձևակերպումը։ Միաժամանակ, ընդգծվում է Ռուսաստանի մտադրությունը՝ հատուկ ուշադրություն դարձնել հակամարտությունների կարգավորմանը՝ առաջին հերթին հարևան պետությունների տարածքում։ Սրա շրջանակներում առանձին կետով նշվում է Ռուսաստանի խաղաղապահ դերի բարձրացումը ինչպես ՄԱԿ-ի, ՀԱՊԿ-ի շրջանակներում, այնպես էլ երկկողմ մակարդակով։ Այսինքն՝ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի շրջանակներում բանակցությունների վերսկսումը Ռուսաստանի համար համապատասխան տարբերակ չէ։ Ընդհանուր առմամբ, ձևակերպումների բացակայությանը Երևանը կարող է վերաբերվել որպես «հնարավորությունների պատուհան»-ի։ Մոսկվան դեռևս դիրքորոշում չունի Լեռնային Ղարաբաղի ապագայի վերաբերյալ։ Ուստի մենք կարող ենք այս հարցի շուրջ ձևակերպել և առաջարկել մեր օրակարգը։

Պետությունների ներքին գործերը․ հայեցակարգն առաջին անգամ մատնանշում է Ռուսաստանի առաջնահերթ ուշադրությունը «գունավոր հեղափոխությունների» հրահրման և Ռուսաստանի դաշնակիցների և գործընկերների ներքին գործերին միջամտելու այլ փորձերի զսպման վրա։ Այս թեզը գնում է նույն համատեքստում, ինչ զինված հակամարտությունների կարգավորումը։ Կարելի է պնդել, որ Մոսկվան, հաջողությամբ կիրառելով այդ փորձը Բելառուսում և Ղազախստանում, պատրաստ է հետագայում էլ աջակցել հետխորհրդային տարածքում գործող ռեժիմներին՝ իր սահմանների երկայնքով կայունությունը պահպանելու համար։ Բացի այդ, նշվում է, որ Ռուսաստանը մտադիր է հակազդել ոչ բարեկամ պետությունների ռազմական ենթակառուցվածքի տեղակայմանը կամ ուժեղացմանը և իր անվտանգությանը սպառնացող այլ սպառնալիքներին մոտ արտերկրում: Առաջին հերթին, ենթակառուցվածքը հասկացվում է որպես ռազմական ներկայություն։ Այնուամենայնիվ, ԵՄ դիտորդական առաքելությունը կամ քննարկվող միջազգային առաքելությունը Լեռնային Ղարաբաղի համար կարող են ընկնել այս սահմանման տակ:

Պաշտպանության երաշխիքներ դաշնակիցների համար. Նոր հայեցակարգում առաջին անգամ հստակ մատնանշվում է «Դաշնակիցների համար երաշխավորված պաշտպանություն ռազմաքաղաքական իրավիճակի ցանկացած զարգացման դեպքում».Այս «հովանոցը» նախատեսում է ինչպես երկկողմանի համաձայնագրեր, այնպես էլ բազմակողմ ձևաչափեր։ Ինչպես ցույց է տվել Հայաստանի փորձը, Ռուսաստանի կարմիր գծերը այս նույն օգնության տրամադրման հարցում շատ մշուշոտ են։ Ակնհայտ է, որ այս հարցը հստակեցում է պահանջում, որը կարող է նախաձեռնել Հայաստանը՝ ինչպե՞ս են արտահայտվում այդ երաշխիքները, և ի՞նչ ձևով է աջակցություն ցուցաբերվելու ռազմաքաղաքական իրավիճակի զարգացմանն այս կամ այն ուղղությամբ։ Գոնե այս երկու հարցերի շուրջ համաձայնությունը երկու երկրների հարաբերություններն ավելի կանխատեսելի կդարձնի։

«Մեծ Եվրասիական գործընկերություն». Ռուսական դոկտրինալ փաստաթղթում առաջին անգամ նշվում է «Մեծ Եվրասիական գործընկերության» հայեցակարգը։ Այն ենթադրում է մայրցամաքի բոլոր ինտեգրացիոն նախագծերի՝ ԵԱՏՄ, ՇՀԿ, ՀԱԱՊԱ և չինական «Մեկ գոտի, մեկ ճանապարհ» նախագիծը: Այս բոլոր նախագծերը նախաձեռնվում են տարածաշրջանային դերակատարների կողմից և բացառում են արևմտյան ներկայությունը։ Այս առումով Ռուսաստանի դիրքորոշումը գործնական հարթություն է գտնում. եվրասիական բովանդակության վերաբերյալ գործընթացները մայրցամաքի ներքին գործն են։ Այս պարագայում Հայաստանն առավելություններ ունի Ադրբեջանի նկատմամբ։ Երկու պետություններն էլ ունեն ՇՀԿ-ի «երկխոսության գործընկերոջ» կարգավիճակ։ Միևնույն ժամանակ, Հայաստանի անդամակցությունը ԵԱՏՄ-ին նոր հնարավորություններ է բացում նրա համար ԵԱՏՄ-ի և Իրանի միջև ԱԱԳ համաձայնագրերի ստորագրումից հետո, ինչպես նաև ԱՄԷ-ի, Հնդկաստանի, Ինդոնեզիայի և այլոց հետ համաձայնության գալու դեպքում։ Ավելին, իրանական ուղղությունը կարևոր տեղ է գրավում Ռուսաստանի արտաքին քաղաքականության մեջ՝ որպես իսլամական աշխարհի հետ հարաբերությունների զարգացման մաս։ Այսպիսով, Իրանն առաջնահերթության կարգով առաջին տեղում է, որին հաջորդում են միայն Սիրիան, Թուրքիան, Սաուդյան Արաբիան և Եգիպտոսը։ Այս համատեքստում Հայաստանը կարող է նախաձեռնել Հայաստան-Ռուսաստան-Իրան համագործակցության եռակողմ ձևաչափ՝ ինչպես տնտեսության, այնպես էլ անվտանգության ոլորտում։   

Անցնելով միջազգային հարաբերությունների տարածաշրջանայինից դեպի գլոբալ հարթություն՝ կարևոր է նշել, որ նոր հայեցակարգի լեյտմոտիվը բազմաբևեռ աշխարհակարգի ձևավորման բնական գործընթացն է։ Հայաստանի համար կարևոր է, որ այս գործընթացի շրջանակներում Ռուսաստանը ակտիվացնի համագործակցությունն իր դաշնակիցների և գործընկերների հետ, ինչպես նաև դադարեցնի ոչ բարեկամ պետությունների կողմից նման համագործակցությունը կանխելու փորձերը։ Այսինքն՝ կարելի է խոսել այս ուղղությամբ պրոակտիվ քաղաքականություն վարելու Ռուսաստանի մտադրության մասին։ Դժվար է հստակ ասել, թե դա ինչպես կարտահայտվի հայ-ռուսական հարաբերությունների պարագայում։ Այս պահին Ռուսաստանից մտահոգություններ են հնչում ԵՄ առաքելություն ուղարկելու և հայկական կաթնամթերքի նկատմամբ պատժամիջոցների կիրառման վերաբերյալ։ Բանակցային գործընթացում որպես միջնորդ Վաշինգտոնի և Բրյուսելի ակտիվացմանը բացահայտ հակադրությունը նույնպես տեսանելի չէ։ Հավանաբար, որպես այդպիսին, ակտիվ գործիքներ ու մեխանիզմներ դեռ չկան։

Միջազգային հարաբերությունների գլոբալ հարթությունը զարգացնելիս Երևանի համար  կարևոր է նաև ուշադրություն դարձնել հետևյալին։ Առաջին հերթին, նոր հայեցակարգի վերլուծությունը ցույց տվեց, որ միայն չորս երկրներ են համարվում «ինքնիշխան և համաշխարհային ուժի կենտրոններ»՝ Ռուսաստանը, ԱՄՆ-ը, Չինաստանը և Հնդկաստանը։ Այսինքն՝ մնացած պետությունները կամ անկախ չեն իրենց արտաքին և ներքին քաղաքականության իրականացման հարցում, կամ չունեն գլոբալ շահեր։ Օրինակ, եվրոպական պետությունների հետ կապված նման բնութագիր չկա։ Երկրորդ՝ Մոսկվայի տեսանկյունից ԱՄՆ-ը և եվրոպական մայրցամաքի պետությունները Ռուսաստանի անվտանգության սպառնալիքների աղբյուր են։ Այսինքն՝ Վաշինգտոնի կամ Բրյուսելի ցանկացած քաղաքականություն գոնե դեկլարատիվ մակարդակով դիտվում է որպես ակնհայտ հակառուսական։ Սակայն հավաքական Արևմուտքի ագրեսիվ հակառուսական քաղաքականության գլխավոր «ոգեշնչողը, կազմակերպիչը և իրականացնողը» ԱՄՆ-ն է։ Այս առումով Հայաստանի և Արևմուտքի ցանկացած մերձեցում Մոսկվայի կողմից կընկալվի որպես հակառուսական քաղաքականություն։ Սակայն Հայաստանի և ԵՄ-ի միջև ակտիվ երկխոսության դեպքում Ռուսաստանի արձագանքը կարող է այդքան էլ քննադատական ու կոշտ չլինել։ Հայաստանի արտաքին քաղաքականության ամերիկյան ուղղվածությունը միանգամայն միանշանակ է ընկալվելու։ Սա հասկանալը կարող է կարևոր լինել, այդ թվում՝ հայ-ադրբեջանական բանակցային գործընթացի համատեքստում։ «Վաշինգտոնյան հարթակը» ավելի թունավոր է Ռուսաստանի համար։ Ուստի, թեև եվրոպական միջնորդությունը Մոսկվայի կողմից կընկալվի որպես մրցունակ և անցանկալի, այնուամենայնիվ, հաշվի կառնվեն Բրյուսելի միջնորդությամբ ձեռք բերված պայմանավորվածությունները։

Եթե Հայաստանի ներկայիս ղեկավարությունը նախատեսում է գոնե երկարաժամկետ ռազմավարական պլանավորման հարցում հաշվի առնել Ռուսաստանի դիրքորոշումը, ապա կարելի է առանձնացնել ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական ուղղությունները։ Առաջին խումբը ներառում է Հայաստանի Իրանի և Հնդկաստանի հետ մերձեցումը։ Այսինքն՝ նշված երկրների հետ առևտրատնտեսական և ռազմատեխնիկական համագործակցության զարգացումը բացասաբար չի ազդի Երևանի և Մոսկվայի հարաբերությունների վրա։ Ընդհակառակը, տարածաշրջանում Արևմուտքի ներգրավման շարունակական փորձերը կհանգեցնեն երկու կողմերի միջև երկխոսության վատթարացմանը: Ընդ որում, Մոսկվան դեռ իր գործընկերներին «Արևմուտքի» կամ «ոչ Արևմուտքի» ընտրության առաջ չի դնում։

Սերգեյ Մելքոնյանը պատմական գիտությունների թեկնածու է, վերլուծաբան, APRI Armenia-ի գիտաշխատող։

Սյունակում արտահայտված մտքերը պատկանում են հեղինակին եւ կարող են չհամընկնել Մեդիամաքսի տեսակետներին:

Կարծիքներ

Հարգելի այցելուներ, այստեղ դուք կարող եք տեղադրել ձեր կարծիքը տվյալ նյութի վերաբերյալ` օգտագործելուվ Facebook-ի ձեր account-ը: Խնդրում ենք լինել կոռեկտ եւ հետեւել մեր պարզ կանոներին. արգելվում է տեղադրել թեմային չվերաբերող մեկնաբանություններ, գովազդային նյութեր, վիրավորանքներ եւ հայհոյանքներ: Խմբագրությունն իրավունք է վերապահում ջնջել մեկնաբանությունները` նշված կանոնները խախտելու դեպքում:




Մեր ընտրանին