Մի քանի օր առաջ մի խումբ սփյուռքահայ գործիչներ հայտարարություն տարածեցին՝ կոչ անելով Հայաստանի կառավարությանը եւ Հայոց Եկեղեցուն լուծել բոլոր տարաձայնությունները։ Այդ հայտարարությանը բավականին կոշտ արձագանքեց COAF-ի հիմնադիր Կարո Արմենը։ Այս առիթով որոշեցինք Հայաստանի եւ Սփյուռքի հարաբերությունների մասին զրուցել է ֆրանսահայ հետազոտող եւ լրագրող Տիգրան Եկաւեանի հետ:
- Կարո՞ղ ենք Հայաստան-սփյուռք հարաբերությունները դիտարկել պետության եւ եկեղեցու դիմակայությունից անջատ, թե՞ հենց այդ խնդրի հանցուցալուծումն է որոշիչ լինելու հարաբերությունների ապագայի համար:
- Շատ բարդ է մեկ քայլ ետ կանգնել ու վերլուծել այն թաքնված պատերազմը, որ վարում է պետությունը Հայ Առաքելական Եկեղեցու դեմ, սակայն արդեն կարող ենք հաստատել, որ Ադրբեջանի գործադրած ճնշումը բավականին տեսանելի է՝ հասկանալու համար ՀՀ կառավարության ցանկությունը՝ ներկայիս կաթողիկոսին փոխարինել մեկ ուրիշով, որն ավելի «ենթարկվող» կլինի իրեն։
Այս ճգնաժամը հավելյալ լարվածություն է ավելացնում սփյուռքում՝ Նիկոլ Փաշինյանի կողմնակիցների եւ քննադատների միջեւ։ Այդ մասին են վկայում նաեւ Ֆրանսիայում մի կողմից CCAF-ի դիրքորոշումը, որն անվերապահորեն դատապարտում է կաթողիկոսին երկրի տարածքը լքելու արգելքը, եւ մյուս կողմից՝ Ֆրանսուա Դեւեճյանի բաց նամակը, որը ժողովրդավարության անվան տակ աջակցում է ՀՀ կառավարությանը։
Խնդրի հիմքը եկեղեցու կառավարման եւ վերջինիս դերի ճգնաժամն է՝ սկսած 2020 թվականի պարտությունից։ Պետք է ընդունել, որ եկեղեցին դուրս է եկել զուտ հոգեւոր դաշտից՝ ոչ անմիջականորեն ներգրավվելով քաղաքական դաշտում՝ անուղղակի կերպով աջակցելով Տավուշի թեմի առաջնորդ Տեր Բագրատ եպիսկոպոս Գալստանյանի գլխավորած «Սրբազան պայքար» շարժմանը։ Իրավիճակն ավելի սրվեց այն բանից հետո, երբ Կաթողիկոս Գարեգին II-ը հրապարակայնորեն կոչ արեց վարչապետ Ն.Փաշինյանի հրաժարական տալ։ Ոստի, կառավարության արձագանքը թեեւ դատապարտելի է, բայց նաեւ՝ հասկանալի։
Ես վախենում եմ կրոնական գործիչների կողմից քաղաքական իրադարձությունների ինստրումենտալիզացիայից, եւ կրոնի ինստրումենտալիզայից՝ քաղաքական գործիչների կողմից, որոնք ծաղրում են հոգեւորը, բայց այն օգտագործում են իրենց իշխանությունը ամրապնդելու համար։ Ուժերի այս բախումից բոլորը դուրս են գալիս կորուստով, իսկ հայ ժողովրդի թշնամիները ստանում են բավարար հիմքեր՝ ուրախանալու համար։
Մյուս կողմից, պետք է հասկանալ, որ այս ճգնաժամը առաջ է քաշում գլխավոր հարցը՝ բանակցությունների միջոցով հասնել եկեղեցու եւ պետության միջեւ համաձայնության, որոշ չափով այն մոդելի հիման վրա, որը գործում է Ֆրանսիայի արեւելքում՝ Էլզասում եւ Մոզելում։ Այս պահին այդ տարբերակը իրատեսական չէ, քանի որ ներգրավված կողմերը փակ են երկխոսության համար։
- 2020 թվականից հետո ինչպե՞ս է փոխվել սփյուռքի կողմից սեփական դերի եւ Հայաստանի ընկալումը։ Ինչպիսի՞ն էր պարտության ազդեցությունը։ Դրան հաջորդող մոտ հինգ տարիների իրադարձությունները ինչպե՞ս են անդրադարձել Հայաստանի հետ սփյուռքի հարաբերությունների վրա։
- 2020 թվականի պատերազմը բեկումնային էր ոչ միայն Հայաստանի, այլեւ սփյուռքի համար։ Տարիներ շարունակ ձեւավորված այն պատկերացումը, թե սփյուռքը կարող է որոշիչ ազդեցություն ունենալ ռազմաքաղաքական արդյունքների վրա, ծանր հարված ստացավ։ Պարտությունը բացահայտեց ազդեցության իրական սահմանները եւ առաջ բերեց հիասթափություն, երբեմն նաեւ՝ փոխադարձ մեղադրանքներ։
Հետագա հինգ տարիները՝ ներքաղաքական ճգնաժամը, Արցախի հայաթափումը, տարածաշրջանային վերադասավորումները, ավելի խորացրին անվստահությունը Հայաստան–սփյուռք հարաբերություններում։ Սակայն միաժամանակ սկսվեց նաեւ վերաիմաստավորման փուլ. սփյուռքը աստիճանաբար անցում է կատարում էմոցիոնալ համերաշխությունից դեպի ավելի իրատեսական, երբեմն՝ քննադատական, բայց նաեւ կառուցողական մասնակցության մոդել։
- Մի կողմից տեսնում ենք սփյուռք, որը կենսական անհրաժեշտություն է համարում հայապահպանումը, բայց հաճախ դրա սահմանումն ու փոխանցման ձեւերը ժամանակի փորձությունը չեն հաղթահարում, արդյունքում՝ կարող է ծանր ու անհասկանալի բեռ դառնալ նոր սերունդների համար։ Մյուս կողմից՝ ՀՀ կողմից տեսնում ենք աշխարհի մաս դառնալու, «խաղից դուրս վիճակում» չհայտնվելու առաջնահերթություն, որը հաճախ արվում է ինքնության կարեւոր բաղադրիչների կորստի հաշվին։ Արդյո՞ք այս համատեքստում հայապահպանումը ավելի հրատապ չէ՞ հենց Հայաստանում։ Ինչպիսի՞ն պիտի լինի այդ բառի սահմանումը, որպեսզի կենսունակ լինի եւ պառակտելու փոխարեն միավորի։
- Այո, կարծում եմ՝ այսօրվա պայմաններում հայապահպանումը գուցե առավել հրատապ է հենց Հայաստանում։ Եթե պետությունը ներսից թուլանում է՝ ժողովրդագրորեն, մշակութային առումով, կրթական համակարգի ճգնաժամով կամ արժեքային ապակողմնորոշմամբ, ապա սփյուռքի բոլոր ջանքերը երկրորդական են դառնում։ Սփյուռքը կարող է աջակցել, բայց չի կարող փոխարինել կենսունակ հայրենիքին։
Մյուս կողմից՝ ճիշտ է նաեւ այն մտահոգությունը, որ երբ Հայաստանը փորձում է «աշխարհի մաս դառնալ», երբեմն դա ներկայացվում է իբրեւ ինքնության որոշ բաղադրիչներից հրաժարում։ Բայց խնդիրը նմանվելու կամ չնմանվելու մեջ չէ. խնդիրը այն է, թե ինչպե՞ս լինել ժամանակակից՝ առանց ինքնությունից հրաժարվելու։
Ուստի «հայապահպանում» բառը պետք է վերասահմանել։ Եթե հայապահպանումը հասկանում ենք միայն որպես ավանդույթների մեխանիկական կրկնություն, անցյալի սրբացում՝ առանց քննական մտածողության, կամ ինքնությունը փակ, պաշտպանողական համակարգի վերածում, ապա այն իսկապես կարող է դառնալ ծանր բեռ նոր սերունդների համար։
Բայց եթե հայապահպանումը սահմանենք որպես լեզվի կենդանի փոխանցում, պատմական գիտակցության զարգացում՝ առանց զոհական ինքնության փակ ցիկլի, ստեղծարարություն, գիտություն, մշակույթ, մրցունակ կրթություն, պետական ինստիտուտների ամրապնդում, ապա այն դառնում է ոչ թե պահպանողական ռեֆլեքս, այլ ապագայի նախագիծ։ Հայապահպանումը պետք է ընկալվի ոչ թե որպես «պահպանել այնպես, ինչպես կա», այլ որպես շարունակական վերաստեղծում։ Ազգը պահպանվում է ոչ թե «սառեցնելով», այլ զարգանալով։
Եթե այն դառնում է բաց, ներառական եւ ստեղծագործ գործընթաց, այն կարող է միավորել Հայաստանը եւ սփյուռքը՝ ընդհանուր նպատակով. ոչ միայն հիշել, այլ նաեւ կառուցել։
Եվ գուցե հենց այստեղ է հիմնական բանաձեւը. հայապահպանումը պետք է դառնա ուժեղ պետություն + կենդանի մշակույթ + ազատ միտք, այլ ոչ թե միայն հուշարձանների պահպանում կամ խորհրդանշական պայքար։
Այդ դեպքում այն չի պառակտի, այլ կդառնա համազգային համախմբման հիմք։
- Այս ամենի ֆոնին արդյո՞ք սփյուռքում նկատելի է ինքնության ճգնաժամ եւ առաջնահերթությունների վերաձեւակերպում՝ կապված Հայաստանի նոր քաղաքական տեսլականի հետ («իրական Հայաստան», Թուրքիայի եւ Ադրբեջանի հետ հարաբերությունների բարելավում՝ առանց Հայկական հարցի հիշատակման)։
- Այո, նկատելի է եւ՛ ինքնության ճգնաժամ, եւ՛ առաջնահերթությունների վերաձեւակերպում, հատկապես այն պահից, երբ Հայաստանի պաշտոնական դիսկուրսում ուժեղացավ «իրական Հայաստան» թեզը եւ հարաբերությունների «կարգավորման» լեզուն՝ հաճախ առանց Հայկական հարցի/պատմական հիշողության հստակ ձեւակերպման։
Սփյուռքի մի մասի համար սա ընկալվում է որպես խզում խորհրդանշական պայմանագրից. տարիներ շարունակ սփյուռքյան ինքնությունը կառուցվել է հիշողության, արդարության պահանջի, անվտանգության եւ համազգային օրակարգի շուրջ, մինչդեռ նոր քաղաքական տեսլականը հաճախ ներկայացվում է «պրագմատիկ»՝ պետական շահի անվան տակ, բայց սփյուռքյան լեզվով՝ երբեմն որպես ինքնության առանցքների նահանջ։
Միաժամանակ, ճգնաժամը միայն «բովանդակային» չէ, այլ նաեւ ինստիտուցիոնալ եւ սերնդային.
• ավանդական կառույցները հաճախ խոսում են 20-րդ դարի բառապաշարով,
• նոր սերունդները պահանջում են ավելի կենսունակ, բաց եւ ժամանակակից ինքնություն,
• իսկ Հայաստանը՝ իր հերթին, առաջնահերթ է դարձնում միջազգային «նորմալացման» տրամաբանությունը՝ «խաղից դուրս» չմնալու համար։
Սրա հետեւանքով սփյուռքում ձեւավորվում են երեք հիմնական արձագանքներ.
1. Ռադիկալացում ու փակվել՝ հիշողության եւ պայքարի լեզուն ավելի կոշտացնելով,
2. Հեռացում/հոգնածություն՝ «եթե Հայաստանը չի ճանաչում մեր օրակարգը, մենք էլ ի՞նչի համար ենք»,
3. Վերաիմաստավորում՝ փորձելով համատեղել պատմական հիշողությունն ու գործնական մասնակցությունը՝ պետության ամրապնդման, կրթության, մեդիայի, մշակույթի միջոցով։
Այս ֆոնին ինքնության ճգնաժամը դառնում է նաեւ հարց՝ «Սփյուռքն ինչո՞ւ գոյություն ունի». միայն հիշելու՞, միայն պահանջելու՞, թե՞ նաեւ ստեղծելու եւ փոխանցելու համար։ Եվ այստեղ է, որ առաջանում է Ձեր ձեւակերպած լարվածությունը. մի կողմից՝ սփյուռքը հայապահպանումը համարում է կենսական անհրաժեշտություն, բայց դրա որոշ ձեւեր ժամանակի փորձությունը չեն հաղթահարում ու կարող են նոր սերունդների համար ծանր բեռ դառնալ։ Մյուս կողմից՝ ՀՀ-ն փորձում է «նմանվել աշխարհին»՝ երբեմն ինքնության բաղադրիչների հաշվին։ Այս երկակիությունը հենց այն կետն է, որտեղ առաջնահերթությունները վերադասավորվում են, եւ պետք է գտնել մի լեզու, որը ոչ թե պառակտում է, այլ միավորում՝ առանց մոռացության եւ առանց ինքնախաբեության։
- Երկար տարիներ ուսումնասիրում եք սփյուռքն ու իր հիմնախնդիրները, հատկապես Մերձավոր Արեւելքի համայնքները, բազմաթիվ հոդվածներ եք գրել (որոնց ժողովածուն վերջերս լույս տեսավ՝ Escales arméniennes - «Հայկական կանգառներ»)։ Ձեր դիտարկմամբ՝ որո՞նք են այսօր սփյուռքի առջեւ կանգնած հիմնական մարտահրավերները եւ ի՞նչ լուծումներ եք տեսնում։
- Այսօր մարտահրավերները երեք մակարդակում են՝ քաղաքական, մշակութային եւ ինստիտուցիոնալ, եւ դրանք հատկապես սրվում են Մերձավոր Արեւելքի համայնքների պարագայում։
Քաղաքական մակարդակում հիմնական խնդիրը ազդեցության սահմանափակումն է։ 2020-ից հետո շատ համայնքներում առաջացավ հիասթափություն՝ սփյուռքի կարողությունների եւ իրական լծակների միջեւ եղած տարբերությունից։ Միաժամանակ փոխվել է նաեւ միջազգային միջավայրը. մեծ պետությունների օրակարգում հայկական հարցը հաճախ երկրորդ պլան է մղվում, իսկ լոբբիստական աշխատանքը պահանջում է ավելի մասնագիտական, ավելի փաստարկված եւ ավելի երկարաժամկետ ռազմավարություն։ Այստեղ լուծումը տեսնում եմ ավելի համակարգված «դասավորության» մեջ՝ սփյուռքը պետք է անցնի հույզերի վրա կառուցված մոբիլիզացիայից դեպի ծրագրային ազդեցություն՝ փորձագիտական հարթակներ, դաշինքներ այլ խմբերի հետ, եւ հատկապես՝ պետական ինստիտուտների ուժեղացմանը նպաստող նախաձեռնություններ։
Մշակութային մակարդակում գլխավոր մարտահրավերը լեզվի կորուստն է եւ փոխանցման ձեւերի ճգնաժամը։ Շատ դեպքերում հայությունը սահմանվում է որպես ծես, հիշողություն կամ ինքնապաշտպանական փակություն, ինչը չի գրավում նոր սերունդներին։ Մերձավոր Արեւելքում դրան ավելանում են պատերազմները, արտագաղթը, կրթական համակարգի ֆինանսական ճնշումները։ Լուծումը տեսնում եմ կրթության արդիականացման, երկլեզու/բազմալեզու մշակութային արտադրության եւ ստեղծագործ միջավայրերի մեջ. հայերենը պետք է դառնա ոչ միայն «պահպանվող», այլ կիրառվող լեզու՝ մեդիայում, արվեստում, գիտելիքի արտադրության մեջ։
Ինստիտուցիոնալ մակարդակում սփյուռքի դասական կառույցները բախվում են սերնդափոխության դժվարությանը, ֆինանսավորման անկայունությանը եւ երբեմն նաեւ ներքին մրցակցությանը։ Կան մեծ կազմակերպություններ, բայց հաճախ բացակայում է ցանցային համագործակցության մշակույթը։ Հատկապես Մերձավոր Արեւելքի համայնքներում հիմնախնդիրը նաեւ ֆիզիկական գոյության պահպանումն է՝ դպրոցներ, մշակութային կենտրոններ, մամուլ։ Այստեղ լուծումը ես տեսնում եմ հիբրիդային մոդելի մեջ՝ մի կողմից պահպանել եղած կառույցները, մյուս կողմից զարգացնել նոր ցանցեր՝ թվային հարթակներ, երիտասարդական նախաձեռնություններ, մասնագիտական կապեր, որոնք կարող են կապել տարբեր կենտրոններ՝ Բեյրութից մինչեւ Փարիզ ու Լոս Անջելես։
Եթե մեկ նախադասությամբ ձեւակերպեմ՝ այսօր սփյուռքի խնդիրը միայն «պահպանվելը» չէ, այլ իմաստով, լեզվով եւ ինստիտուտներով վերակազմավորվելը։ Իսկ լուծումը՝ համատեղել հիշողությունը ապագայի նախագծման հետ՝ ավելի իրատեսական քաղաքականությամբ, ավելի կենդանի մշակույթով եւ ավելի ճկուն կազմակերպվածությամբ։
- Գրքի նախաբանում գրում եք, որ «մամուլը հավաքական հիշողության պահապանն է, ինչպես նաեւ փոխակերպելու ունակ ուժ՝ ձեւավորելու համար նոր տրանսնացիոնալ տարածք»։ Հայաստանում տպագիր մամուլը, ցավոք, արդեն վաղուց ժամանակավրեպ է՝ տեղը զիջելով լավագույն դեպքում նույն լրատվամիջոցների էլեկտրոնային տարբերակներին, վատագույն դեպքում՝ սոցցանցերում տարածվող անորակ տեղեկատվության հոսքին։ Սփյուռքում տպագիր մամուլը դեռ արդիական է։ Ինչպե՞ս այն ապրեցնել ժամանակին համընթաց։
- Ես այդ ձեւակերպումն արել եմ, որովհետեւ մամուլը պարզապես «տեղեկատվություն» չէ. դա հիշողություն է, լեզու է, հանրային բանավեճի մշակույթ է։ Իսկ այսօր խնդիրը ոչ թե միայն տպագրության ճգնաժամն է, այլեւ՝ ուշադրության ճգնաժամը. մարդիկ կարդում են արագ, հատվածական, հաճախ՝ առանց ստուգելու։
Սփյուռքում տպագիր մամուլը դեռ արդիական է, որովհետեւ այն նաեւ համայնքային ինստիտուտ է՝ կապող օղակ սերունդների, կազմակերպությունների եւ լեզվի միջեւ։ Բայց որպեսզի այն ապրի ժամանակին համընթաց, պետք է փոխի իր մոդելը՝ առանց կորցնելու իր էությունը։
Ես տեսնում եմ մի քանի ուղի.
1. Հիբրիդային մոդել
Տպագիրն այլեւս չի կարող միայնակ գոյատեւել։ Պետք է լինի տպագիր + թվային միասնական ռազմավարություն՝ նույն խմբագրական գիծը տարբեր ձեւաչափերով (թղթից՝ կայք, փոդքաստ, նյուզլեթեր, կարճ տեսանյութեր)։
2. Խորություն՝ ընդդեմ աղմուկի
Տպագիր մամուլի գլխավոր առավելությունը հենց այն է, ինչը սոցցանցերում հազվադեպ է՝ վերլուծություն, համատեքստ, փաստերի ստուգում, հիշողության պահպանում։ Եթե տպագիր մամուլը կրկնի սոցցանցերի արագությունը, կկորցնի իր արժեքը։ Այն պետք է դառնա «դանդաղ մեդիա»՝ բարձր որակով։
3. Նոր սերունդների ներգրավում՝ ոչ թե քարոզով, այլ մասնակցությամբ
Երիտասարդներին «կարդացեք, որովհետեւ պետք է» տրամաբանությամբ չես ներգրավի։ Պետք է նրանց ներգրավել որպես հեղինակներ, խմբագիրներ, արտադրողներ՝ բացելով դռները նոր լեզվական ձեւերի, նոր թեմաների, նոր լսարանների համար։
4. Բազմալեզու եւ կամրջող բովանդակություն
Սփյուռքը բազմալեզու է։ Եթե մամուլը ուզում է մնալ տրանսնացիոնալ տարածք ստեղծող ուժ, պիտի կարողանա կապել հայերենն ու տվյալ երկրի լեզուն՝ ֆրանսերեն, անգլերեն, արաբերեն եւ այլն։ Դա ոչ թե ինքնության նահանջ է, այլ՝ ինքնության ընդլայնում եւ տարածում։
5. Տարածում եւ ֆինանսավորում՝ նոր մեխանիզմներով
Տպագիր մամուլը պիտի ունենա համայնքային աջակցություն, բայց նաեւ ժամանակակից ֆինանսական գործիքներ՝ բաժանորդագրություն, նվիրատվություն, հովանավորություն, գործընկերային նախագծեր, ինչպես նաեւ դպրոցների ու մշակութային կառույցների հետ համագործակցություն։
Վերջում՝ ես կասեի, որ տպագիր մամուլը չի «փրկվելու» միայն նոստալգիայով։ Այն կապրի, եթե վերածվի վստահության հարթակի եւ ինտելեկտուալ կենտրոնի, որը միավորում է տարբեր աշխարհագրական դիրքերում ապրող հայերին նույն լեզվի, նույն հիշողության, բայց նաեւ՝ նույն ապագայի շուրջ։
- Հաճախ եք նշում զոհի սինդրոմից ազատվելու եւ ֆոլկլորից անդին մտածելու անհրաժեշտության մասին։ Կառուցողական ու ստեղծագործ մտքի աճի՞, թե՞ անկման տենդենց եք նկատում։ Որքանո՞վ է ՀՀ-ից դուրս ստեղծվող հայկական մտավոր արտադրանքը հասանելի եւ ընդունելի ՀՀ-ում, եւ հակառակը։
- Կասեի՝ միաժամանակ կա եւ՛ աճ, եւ՛ անկում. մենք ապրում ենք անցումային փուլ, որտեղ նույն պահին կողք կողքի ապրում են ամենալավը եւ ամենավտանգավորը։
Մի կողմից՝ նկատելի է կառուցողական ու ստեղծագործ մտքի աճ։ Սփյուռքում եւ Հայաստանում հայտնվել են նոր սերունդներ, որոնք ավելի ազատ են ժանրերով ու լեզվով, ավելի համարձակ են հարցեր տալու մեջ, եւ հաճախ փորձում են հայկականը դուրս բերել միայն ֆոլկլորային շրջանակից՝ դարձնելով ժամանակակից մշակույթի, գիտելիքի ու մտքի մաս։ Այդտեղ կա իրական նորարարություն՝ գրականության մեջ, վավերագրական ֆիլմերում, փոդքաստներում, հետազոտական աշխատանքներում, արվեստում։
Մյուս կողմից՝ կա նաեւ անկման միտում՝ հատկապես պատերազմի հետեւանքով։ Երբ հասարակությունը տրավմայի մեջ է, հեշտ է ընկնել երկու ծայրահեղության մեջ. կամ զոհական ինքնության փակ ցիկլ, որտեղ ամեն ինչ բացատրվում է վիրավորանքով ու դավաճանությամբ, կամ հակառակը՝ դատարկ պրագմատիզմ, որտեղ ինքնությունը ներկայացվում է որպես խոչընդոտ։ Երկուսն էլ սպանում են ստեղծագործ միտքը, որովհետեւ երկուսն էլ կրճատում են լեզուն, նեղացնում են երեւակայությունը եւ թշնամացնում են տարբեր խմբերին։
Ինչ վերաբերում է մտավոր արտադրանքի փոխադարձ հասանելիությանը՝ այստեղ կա երկակի խնդիր։
ՀՀ-ից դուրս ստեղծվող հայկական մտավոր արտադրանքը հաճախ բավարար չափով հասանելի չէ Հայաստանում՝
• լեզվի պատճառով (ֆրանսերեն, անգլերեն, արաբերեն նյութերը չեն թարգմանվում),
• տարածման մեխանիզմների բացակայության պատճառով,
• եւ երբեմն նաեւ «լեգիտիմության» հոգեբանական պատնեշի պատճառով՝ «սփյուռքահայը իրականությունը չի հասկանում» տիպի կաղապարներով։
Իսկ Հայաստանում ստեղծվող մտավոր արտադրանքը նույնպես միշտ չէ, որ հասնում է սփյուռք, որովհետեւ.
• սփյուռքի որոշ հատվածներ փակվում են իրենց ներքին օրակարգերում,
• կամ նյութերը չեն «փաթեթավորվում» այն ձեւաչափերով, որոնք հասանելի են բազմալեզու լսարանին։
Իմ կարծիքով լուծումը շատ կոնկրետ է՝ ոչ թե բարոյախրատական, այլ գործնական. պետք է ստեղծել թարգմանության, միջնորդության եւ շրջանառության ինստիտուտներ։ Թարգմանություն՝ ոչ միայն լեզվի, այլ նաեւ մտքի. նույն գաղափարը պետք է կարողանա հնչել Երեւանում եւ Բեյրութում, Փարիզում եւ Լոս Անջելեսում՝ առանց աղավաղվելու։
Զոհի սինդրոմից դուրս գալը ինձ համար չի նշանակում մոռանալ ցավը կամ պատմությունը։ Դա նշանակում է ցավը վերածել ոչ թե ինքնափակման, այլ ստեղծագործ ուժի։ Երբ մենք կարողանում ենք անցյալը պահել գիտակցության մեջ, բայց ապագան կառուցել ազատ մտքով, այդ ժամանակ է, որ հայկական միտքը դառնում է ոչ միայն հիշողության արձագանք, այլ նաեւ աշխարհի հետ խոսող կենսունակ մշակույթ։
Տիգրան Եգավյանի հետ զրուցել է Էլիզա Սարգսյանը
