Եվ ձեր ամեն ինչը պարկեշտությամբ եւ կարգ ու կանոնով թող լինի:
                                                                          Ա. Կորնթ. 14:40

Հակասական չէ՞ եկեղեցական իշխանություն արտահայտությունն առհասարակ։ Ինչպե՞ս կարող է եկեղեցում` սիրո ու հավասարության համայնքում, եկեղեցու մի անդամի կողմից մյուսի վրա իշխանություն բանեցվել։ Չէ՞ որ իշխելը կամ իշխանություն գործադրելը ինքնին անհարազատ է Հիսուսի կյանքին, ավետարանի ոգուն, եկեղեցու բնույթին։ 

Այդուհանդերձ եկեղեցական իշխանություն գոյություն ունի, եւ գոյություն ունի զգալի անհրաժեշտություն բացատրելու, թե ինչ է այն:  Թերեւս, պետք է սկսել այնտեղից, որ եկեղեցական իշխանություն արտահայտությունն արդեն իսկ խորթ է եկեղեցական մտածողությանը: Դրա փոխարեն հոգեւոր գրականության մեջ ընդունված է կիրառել սպասավորական առաջնորդություն ձեւակերպումը, որն ավելի ճիշտ է բնութագրում երեւույթը: (Ստորեւ այս արտահայտությունները կիրառվելու են նույն իմաստով:)    

Իհարկե, Հայոց եկեղեցու անդամներին ակնհայտորեն կարիք կա ասելու, որ եկեղեցական իշխանության կամ սպասավորական առաջնորդության բնույթն ու ձեւը մեզանում խաթարված են եւ չեն համապատասխանում ո՛չ ավետարանին, ո՛չ էլ եկեղեցու ավանդությանը: Հետեւաբար` դրանք կարիք ունեն հիմքային վերանայման եւ շտկման: Այս տողերը փորձ են հիշեցնելու եկեղեցական իշխանության մոռացված եւ անտեսված ավետարանական մի քանի սկզբունքների մասին:

Իշխանության փոխակերպումը Քրիստոսով

Եկեղեցական իշխանության բնույթն ու գործադրման եղանակները հիմնված են  Հիսուս Քրիստոսի կյանքի եւ խոսքերի վրա: Ըստ այդմ` եկեղեցում որոշումներ կայացնողը, եկեղեցում ուղղորդողը նա է, ով սպասավորում է, ով սպասավորում է Հիսուսի օրինակով: Այս սկզբունքի հիմքը Հիսուսի խոսքերն են, թե «ով մեծն է ձեր մեջ, թող կրտսերի պես լինի, իսկ առաջնորդը սպասավորի պես։…ես ձեր մեջ եմ իբրեւ սպասավոր» (Ղուկ. 22:26-27), ինչպես նաեւ «ձեզնից ով ցանկանա առաջինը լինել, ձեր ծառան պետք է լինի, ինչպես որ Մարդու Որդին չեկավ ծառայություն ընդունելու, այլ ծառայելու…» (Մատթ 20:26-28): Եկեղեցում տեղ չունի այն իշխանությունը, որ պետության մեջ է, թեեւ պատմության ընթացքում եկեղեցի հաճախ սպրդում են իշխանության աշխարհիկ մտայնություններն ու ձեւերը: 

Իշխանության մասին Հիսուսի հիշյալ խոսքերն աշակերտների համար գուցե նույնքան զարմանալի ու անցանկալի էին, որքան դրանք այսօր են, երբ բարձրանում են աշխարհիկացած եկեղեցականների առաջ: Պատճառն այն է, որ իշխանության մասին ավետարանական շրջադարձային այս հայտնությունը գլխիվայր փոխում է մարդու կամքն առ իշխանությունը եւ հայտնում իշխանության նոր, աստվածային բնությունը, որ բխում ու սնուցվում է սպասավորական կյանքից: Այն հակընդդեմ է Օգոստինոս Երանելու հիշատակած libido dominandi-ին եւ Նիցշեի  Wille zur Macht-ին, որպես մարդու ներսում թաքնված գերակայության բռնական ուժերի: Ի տարբերություն դրանց այն ներքեւից դեպի վերեւ, ծառայությամբ՝ հեղինակություն, խոնարհությամբ դեպի արժանավորություն, սպասավորությամբ՝ առաջնորդություն ճանապարհն է: Սա անպայմանական ու անշահախնդիր կյանքի մի ուղի է՝ տոգորված ծառայելու փափագով, որով անցել է Աստվածորդին եւ, որով կոչված է անցնելու ամեն քրիստոնյա: 

Հիշյալ ավետարանական դրվագներում սպասավորական առաջնորդությունը հակադրված է աշխարհիկ իշխանությանը. «Ազգերի թագավորները տիրում են իրենց ժողովուրդների վրա, եւ նրանց վրա իշխողները բարերարներ են կոչվում: Բայց դուք հանկարծ այդպես չլինեք…» (Ղուկ. 22:25): Սա հուշում է, որ տիրելն ու իշխելը անհամադրելի են սպասավորական առաջնորդության հետ, եւ սպասավորությունը միջոց չէ հասնելու այն իշխանությանը, որով «ազգերի թագավորներն» են առաջնորդվում: Այն բոլորովին նոր ճանապարհ է, որտեղ սիրո ու պատասխանատվության մեջ ներդաշնակվում ու հավասարակշռվում են որոշումներ կայացնողի եւ որոշումներին հետեւողների հարաբերությունները: Պատահական չէ, որ Հիսուս չի սահմանում այս իշխանությունը եւ ոչ էլ հաստատում դրա ձեւերը, այլ փոխարենը վկայում է իր կյանքը՝ ես ձեր մեջ եմ իբրեւ սպասավոր, հուշելով սպասավորությունը որպես կյանք ապրելու անհրաժեշտությունը՝ ճշմարիտ առաջնորդություն իրականացնելու համար:

Ինչի՞ համար է եկեղեցական իշխանությունը

Ավետարանում Հիսուս քանիցս գործադրում է որոշակի իշխանություն ու հայտնում դրա նպատակը։ Ըստ այսմ նրա իշխանությունը Հայր Աստծուց է, ինչպես նա ինքն իր մասին Հովհաննեսի ավետարանում ասում է՝ «նրան [Քրիստոսին] իշխանություն տվեցիր բոլոր մարդկանց վրա, որպեսզի հավիտենական կյանք տա նրանց» (17:2) եւ հարությունից հետո Մատթեոսի ավետարանում՝ «ինձ տրվեց ամեն իշխանություն երկնքում եւ երկրի վրա..աշակե՛րտ դարձրեք…մկրտե՛ք» (28:18-19): Այսինքն՝ համընդգրկուն, ողջ արարչության վրա տարածվող հարություն առած Հիսուսի իշխանությունն այլ բանի համար չէ, քան մարդկանց մկրտելու ու հավիտենական կյանք շնորհելու: Սա իշխանություն է հանուն մարդկության, իշխանություն է հանուն փրկագործության, իշխանություն է հանուն Աստծո սիրո հաստատման: Այն բռնական իշխանություն չէ, այլ հեղինակության իշխանություն է, որ դարձնում է ոչ թե ենթակա, այլ՝ աշակերտ, հետեւորդ: Այն բազմաձեւ է, քանի որ ի սպաս է դրված Աստծո արքայությունը զանազան ձեւերով հաստատելու համար։ Բնույթով ծառայական, այն մարդկանց Աստծո որդիներ եւ դուստրեր դարձնելու (Հովհ. 1:12), մեղքեր ներելու եւ բժշկելու (Մարկ. 2:10-11), դեւերին հալածելու (Ղուկ. 9:1) համար է։ Նույն կերպ էլ վաղ եկեղեցում, Հիսուսի համբարձումից հետո առաքյալներին տրված իշխանությունը կիրառվում է եկեղեցիներն ամրապնդելու՝ «պարծենամ մեր այն իշխանության համար, որ Տերը տվեց մեզ` ձեզ ամրապնդելու համար» (Բ Կորնթ. 10:8), եկեղեցիներ հաստատելու՝ «խստությամբ չվարվեմ այն իշխանությամբ, որ Տերն ինձ տվեց` հաստատելու եւ ոչ թե քանդելու համար» (Բ Կորնթ. 13:10), ավետարանը քարոզելու՝ «որովհետեւ մեր Ավետարանը ձեր մեջ չտարածվեց միայն խոսքով, այլ նաեւ զորությամբ/իշխանությամբ» (Ա Թես 1:5):

Եվ սա եկեղեցական իշխանության պատմական դրվագ չէ միայն: Այն չի վերաբերում բացառապես վաղ եկեղեցուն: Սրանք եկեղեցու սպասավորական առաջնորդության արտահայտման ձեւերն են ի կատարումն Աստծո հավիտենական ծրագրի, որոնք մշտապես անհրաժեշտ են եկեղեցուն: Դրանք կենդանի են պահում եկեղեցու կյանքը, քանի որ Սուրբ Հոգու խոստացված  եւ գործուն շնորհներն են նոր արարչության համար:

Եկեղեցական իշխանության մարմինները

Եկեղեցում համընդհանուր որոշումներ կայացնող մարմիններից վաղագույնը, ինչպես դա վկայված է Գործք Առաքելոց գրքի 15-րդ գլխում, եկեղեցական ժողովն է:  Այս ժողովը մինչեւ այսօր օրինակ է ծառայում Եկեղեցում տարատեսակ խնդիրների լուծման համար: Այդուհանդերձ ժամանակագրորեն ժողովից էլ առաջ տեղական եկեղեցիներում որոշումներ կայացնողները ու համայնքներում կարգ ու կանոն ապահովողները պարզապես առաքյալներն ու նրանից ձեռնադրված առաջնորդներն էին՝ եպիսկոպոսներն ու երեցները: Որպես սպասավորող առաջնորդներ նրանք պետք է լինեին ոչ թե լոկ բարի համբավի տեր, այլ անբասիր, այսինքն՝ անմեղադրելի (Ա Տիտ. 1:6): Անբասիր հեղինակությամբ եւ Քրիստոսի ծառայական օրինակով էր, որ նրանց որոշումներն ընդունելի էին դառնում համայնքներում: Այս անձերը ի շարս իրենց այլ պարտականությունների պատասխանատվություն ունեին որոշումներ կայացնելու եւ ուղղորդելու համայնքի մյուս անդամներին: Եվ սա ոչ թե դատաստանի կամ վերջնագրերի իշխանությամբ, այլ հովվական խնամքի եւ ծառայության տրամաբանությամբ: 

Այս առումով Եկեղեցում գոյություն չունի այն, ինչն օրինակ պետության մեջ կոչվում է բարձրագույն իրավական մարմին: Այսինքն՝ եպիսկոպոսը ստորադաս չէ ժողովին կամ համայնքը եպիսկոպոսին որպես տերերի եւ ծառաների հիերարխիա: Այս կարգի իշխանությունն ու միմյանց նկատմամբ հարաբերությունները եկեղեցում օտարածին են եւ վկայում են պատմության ընթացքում այլ՝ աշխարհիկ ղեկավարման մոդելների եկեղեցի ներթափանցելու մասին: Եկեղեցում իշխանությունն ունի կարգ ու կանոն, ներդաշնակություն ու անաչառություն, հավասարություն եւ ազատություն ապահովելու գործառույթ, որը հիմնված է եկեղեցու բոլոր անդամների հավասարության եւ միասնության սկզբունքի վրա: Այդ իսկ պատճառով եպիսկոպոսական կամ քահանայական ժողովներն անդամների հավասարությամբ գործող, միասնաբար ճիշտ լուծուներ գտնող եւ Սուրբ Հոգու առաջնորդությունը իրագործող հոգեւոր մարմիններ են: Նրանք արտահայտում են իրենց համայնքների կարինքներն ու խնդիրները եւ լավագույն լուծումներ փնտրում դրանց համար: Երուսաղեմի ժողովի նման դրանք հնարավորինս քիչ պարտադրանք, հեռատես կանխարգելում եւ ներառող հոգածություն իրագործող մարմիններ են՝ ի զորացում Քրիստոսի մարմնի: 

Սամվել Պողոսյանը Գյոթթինգենի համալսարանի աստվածաբանության դոկտորանտ է:

Սյունակում արտահայտված մտքերը պատկանում են հեղինակին եւ կարող են չհամընկնել Մեդիամաքսի տեսակետներին: