Վերջերս ամփոփվեցին 2025 թվականի տնտեսական արդյունքները, որոնց համաձայն տնտեսական ակտիվության ցուցանիշն աճել է 9.2%-ով: Սովորական ժամանակներում դա կարելի էր բացառիկ ցուցանիշ եւ նույնիսկ ձեռքբերում համարել  երկրի համար, սակայն 2025 թվականն այդ առումով ամենաստանդարտներից չէր: Մի կողմից՝ տնտեսական ակտիվության ցուցանիշն աճում է 58 ամիս անընդմեջ, մյուս կողմից՝ մենք քաջատեղյակ ենք այդ աճի պատճառին, եւ այն ոչ թե Հայաստանի ներսում է, այլ երկրից դուրս:

Տնտեսական ակտիվության ցուցանիշի դինամիկան, 2011-2025* 



*Կանաչ/կարմիր գույնով՝ ՏԱՑ-ի աճի տեմպերը նախորդ տարվա նկատմամբ (%), մանուշակագույնով՝ տարեկան միջինացված աճի տեմպերը:

Առաջինը, ինչը արժե հաշվի առնել, այն է, որ տնտեսական ակտիվության ցուցանիշը չպետք է նույնացնել ՀՆԱ-ի հետ. այն արտացոլում է տնտեսության թողարկման ծավալների դինամիկան, եւ վերջին տարիներին ՀՆԱ-ի եւ ՏԱՑ-ի միջեւ խզումն աճում է. ՏԱՑ-ը մշտապես ավելի արագ է աճում, քան ՀՆԱ-ն: Այս միտումն սկսվել էր 2022 թվականի երկրորդ եռամսյակից եւ մինչ օրս չի դադարում: Այսպիսով, ՀՆԱ-ի աճը 2025 թվականին դժվար թե գերազանցի 7.2-7.6%-ը, ինչն արդեն այնքան տպավորիչ չէ, որքան 9.2%-ը:

Երկրորդ հանգամանքն այն է, որ 2022-2025թթ. տնտեսական աճը մեծապես պայմանավորված էր ռուս-ուկրաինական պատերազմի հետեւանքներով: Եթե աշխարհաքաղաքական առումով այդ հետեւանքներն աղետալի էին. դրանցից մեկը դարձավ Արցախի ամբողջական կորուստը, ապա տնտեսական առումով Հայաստանը մեծապես շահեց: Այնքան էլ հաճախ չէ պատահում, որ Հայաստանից անկախ արտաքին իրադարձությունները ի նպաստ նրան լինեն, թեկուզ տնտեսության մեջ, բայց սա հենց այդ դեպքն է: Մանուշակագույն կետագծով նշված է 2022-2025թթ. աճի մոտավոր միտումը, եթե այդ գործոնը բացակայեր:

Միեւնույն ժամանակ 2025 թվականի տնտեսական աճի տեմպերն այնքան էին խաթարված վերաարտահանման ազդեցությամբ, որ հաճախ հակապատկերն էին ցուցադրում: Տարեսկզբին տեսնում ենք դանդաղ աճ, ինչը պայմանավորված է 2024 թվականի սկզբի բարձր բազայով, երբ ոսկերչական ոլորտի զանգվածային վերաարտահանումը թափ է հաղորդում Հայաստանի տնտեսական վիճակագրությանը, իսկ տարեվերջին, ընդհակառակը, տեսնում ենք կտրուկ արագացում: Վերջինս դարձյալ պայմանավորված է ոսկերչական ոլորտի վերաարտահանմամբ, որը, դատելով արդյունաբերության եւ արտաքին առեւտրի վիճակագրությունից, վերսկսվել է հոկտեմբերի կեսերից: Դա ավելացրել է ՀՆԱ-ի աճը մոտ 1.5%-ով, իսկ առանց այս գործոնի՝ ՀՆԱ-ի աճը կմնար 5.5-6%-ի սահմաններում, ինչպես նախորդ տարի: 2025-ի առաջին 9 ամիսներին աճի տեմպերը հենց այդ միջակայքում էին:

Գյուղատնտեսությունը վերջին տարիների ընթացքում առաջին անգամ վստահ աճ է գրանցել՝ 5.6%, առեւտուրն աճել է 3%-ով, ծառայությունները՝ 10.5%-ով, շինարարությունը՝ 20.2%-ով, իսկ արդյունաբերությունը՝ 4.7%-ով: 

Արդյունաբերության պատկերը եւս աղճատված է վերաարտահանման ազդեցությամբ, այն զտելն այսօր դժվար է։ Կարելի է մեկ բան ասել՝ առանց վերաարտահանման 2025-ին աճ չէր գրանցվի: Իսկ գյուղատնտեսության աճը վերսկսվել է ոչ թե պատահականությունների՝ օրինակ՝ բարենպաստ կլիմայական պայմանների պատճառով, այլ այս ոլորտում պետական ներդրումների ավելացման շնորհիվ. 2019-20թթ. գյուղատնտեսության բյուջետային ծախսերը Գյուղատնտեսության նախարարության փակման ֆոնին թույլ էին, իսկ 2021 թվականից սկսած՝ նաեւ գյուղացիներին իրենց կողմը գրավելու անհրաժեշտությունից ելնելով, իշխանությունները կրկին սկսեցին զարգացնել այս ոլորտը, եւ արդյունքը վերջապես տեսանելի է: Ընդ որում, գյուղատնտեսության եւ ոռոգման մասնաբաժինը բյուջեի ծախսային մասում կազմում է 2%-ից պակաս եւ գնալով նվազում է։

Սակայն ոչ միայն գյուղատնտեսության ծախսերն են աճել. ընդհանուր առմամբ բյուջետային քաղաքականությունը դարձել է չափազանց ազատ՝ թե՛ քաղաքական նպատակների, թե՛ ծրագրային եւ սոցիալական տեսանկյունից: 2025 թվականին պետական բյուջեի դեֆիցիտը պլանավորված էր 604 մլրդ դրամի մակարդակում, սակայն արդյունքում կրճատվեց մինչեւ 419 մլրդ դրամ, ինչը կկազմի ՀՆԱ-ի մոտ 3.7%-ը: Դա զգալիորեն բարձր է 3%-անոց նորմատիվից, որն օրենսդրորեն ամրագրված է Եվրամիությունում եւ որպես առաջարկ գործածվում է ԱՄՀ-ի կողմից:

Սովորաբար տնտեսական աճի ժամանակաշրջաններում պետությունը հիմնականում վերադարձնում է կուտակված պարտքերը, իսկ անկման շրջաններում՝ փոխառություններ կատարում տնտեսական ցիկլերը մեղմելու համար: Սակայն արագ տնտեսական աճի փուլում լուրջ փոխառություններ կատարելը վտանգավոր է երկրի ապագայի տեսանկյունից: Եվ այդ ժամանակ հարց է առաջանում՝ իսկ որքանո՞վ է ՀՆԱ-ի աճը պայմանավորված այս պարտքով: Եվ ի՞նչ կլիներ, եթե պարտքային միջոցները չմտնեին տնտեսություն, իսկ վերաֆինանսավորումը տեղի ունենար միայն բյուջեի շրջանակներում: Իհարկե, ուղղակիորեն պնդել, որ տարեվերջյան վերաարտահանումը հանելուց հետո մնացած ՀՆԱ-ի շուրջ 6% աճից 3.7%-ը պայմանավորված են պարտքով, չի կարելի, բայց զգալի չափով դա հենց այդպես է: Նվազագույնը կարելի է ասել, որ բյուջետային դեֆիցիտի յուրաքանչյուր 1000 դոլարի դիմաց ՀՆԱ-ն տարվա ընթացքում աճել է 1620 դոլարով:

ՏԱՑ-ի կիրառման հետ կապված աճի գերագնահատման, նոր վերաարտահանման և բյուջետային դեֆիցիտի բացառման դեպքում, պատկերն արդեն այնքան էլ հրապուրիչ չէ. ՀՆԱ-ի աճը կկազմեր մոտ 3%: Այդպիսով, տնտեսությունը գերտաքացած է վերաարտահանման եւ պարտքային միջոցների, ինչպես նաեւ եկամտային հարկի վերադարձի հաշվին արտոնյալ հիփոթեքային վարկերի շնորհիվ, այլ ոչ թե ներքին արտադրողական ուժերի օրգանական աճի պատճառով: Հետեւաբար, տնտեսական քաղաքականության շտկումն անհրաժեշտ է տնտեսությունը հավասարակշռելու եւ ճգնաժամերի նկատմամբ նրա դիմակայունությունը բարձրացնելու համար:

Այսօր արդեն կուտակվել է տնտեսական ճգնաժամի որոշակի ներուժ, բայց այն դեռեւս էապես ավելի ցածր է, քան 2008 թվականին: Ուստի, կան բոլոր հնարավորությունները հերթական համաշխարհային ճգնաժամը նվազագույն կորուստներով հաղթահարելու համար, ինչը հնարավոր կլինի միայն բյուջետային կարգապահության բարձրացման եւ դրամի փոխարժեքի զգուշավոր շտկման պարագայում:

Հրանտ Միքայելյանը քաղաքագետ եւ տնտեսագետ է:

Սյունակում արտահայտված մտքերը պատկանում են հեղինակին եւ կարող են չհամընկնել Մեդիամաքսի տեսակետներին: